Letya Da Byw
Sesiwn 1 - Cyflwyniad i Letya Da Byw

Mae'r adnodd hwn yn addas i gefnogi cyrsiau Lefel 2 Amaethyddiaeth.

Rhesymau Dros Letya Da Byw

Er mwyn atal sathru’r tir yn ystod y gaeaf (er mwyn atal difrod a bodloni anghenion trawsgydymffurfio)

Er mwyn hwyluso bwydo ac archwilio da byw

Er mwyn rhoi cysgod i’r anifeiliaid

Er mwyn darparu gwell amodau gwaith i’r stocmon

Er mwyn cynyddu nifer y da byw y gellir eu cadw ar y fferm

Gwresogi

Nid oes angen gwres ychwanegol ar anifeiliaid llawndwf pan fyddant yn cael eu lletya, ond gallai fod ei angen ar anifeiliaid ifainc fel moch bach yn yr ardal ddidolborthi (creep area).

Awyru

Er mwyn i’w hamgylchedd fod yn iach, mae angen digon o awyr iach ar anifeiliaid sy’n cael eu cadw dan do.

Mae llif da o aer trwy adeilad yn gostwng lleithder ac yn lleihau cyddwysiad.

graphic of air slats showing field behind them

Atal Clefydau

Mae awyru da hefyd yn lleihau nifer yr achosion o glefydau resbiradol drwy waredu’r amgylchedd lle y gall organebau sy’n achosi clefydau ffynnu.

Y nod yw sicrhau llif da o aer heb ddrafftiau, a chynnal tymheredd cyfforddus gan osgoi gorboethi.

Cross section graphic of a room with slats. From left: 'Fresh wind in', in middle: 'warm air moving upwards', and from right: 'Fresh wind in'

Awyriad Naturiol yn erbyn Awyriad Gorfodol

Mae systemau lletya gwartheg a defaid yn y DU yn dibynnu ar awyru naturiol, gydag aer yn cael ei dynnu i mewn trwy ochrau’r adeilad ( e.e. trwy fyrddau Swydd Efrog), ac yn gadael trwy awyrellau (vents) yn y to (e.e. cribau agored).

Gellir gosod system awyru bŵeredig sy’n chwythu aer i mewn i adeilad. Mae systemau o’r fath yn cynyddu’r llif aer ar adegau arbennig, e.e. ar ddyddiau poeth a llaith.

Nwyon Gwenwynig mewn Lletai

Mae angen awyriad ar dda byw er mwyn sicrhau nad oes gormod o lwch yn yr aer, ac er mwyn atal nwyon gwenwynig rhag cronni.

Gall nwyon o slyri neu wasarn gronni i lefelau sy’n beryglus i dda byw a gweithwyr fferm.

Cymysgu Slyri mewn Lletai Llawr Estyllog

Pan gaiff slyri ei gorddi neu’i droi mae’n rhyddhau rhagor o nwy, ac mae arwyddion mewn llawer o adeiladau i atgoffa pobl o’r peryglon. Os oes rhaid corddi neu droi slyri sydd mewn storfa o dan yr adeilad, ac er mwyn osgoi problemau, dylid symud da byw allan o’r adeiladau.

Y prif nwyon a gynhyrchir yw carbon deuocsid (CO2), methan (CH4), amonia (NH3) a hydrogen sylffid (H2S).

graphic of chemical buildup of Carbon Dioxide, Methane, Ammonia, and Hydrogen Sulphide

Cyfraddau Stocio

Y ‘gyfradd stocio’ yw nifer yr anifeiliaid y gellir eu cadw ar arwynebedd penodol o dir.

Defnyddir y term ‘dwysedd lletya’ pan gedwir yr anifeiliaid dan do. Bydd y dwysedd yn amrywio yn ôl y system, y mathau o lety, ac oedran a math y da byw.

graphic of fence overlayed with text 'stocking rate' and graphic of shed silhouette with text 'stocking density'

Gofynion Gofod

Tabl 1 – Gofynion gofod defaid sy’n cael eu lletya’n rhydd ar wellt

Graphic with text: 'Grassland Ewes (60-90kg live weight) = 1.2 - 1.4 m2 of floor space for each ewe during pregnancy', 'Grassland ewes with lambs at their feet (up to 6 weeks old) = 2.0 - 2.2 m2 of floor space for each ewe and lamb / lamb', 'Lambs amd sheep between 12 weeks and 12 months old = 0.75 - 0.9 m2 of floor space for each lamb', 'Rams = 1.5 - 2.0 m2 of floor space each'

Mamogiaid Beichiog

Lle mae’n bosibl, dylid cadw mamogiaid beichiog mewn grwpiau o lai na 50 gan fod hyn yn hwyluso’r gwaith o roi sylw unigol iddynt adeg ŵyna.

Ciwbiclau

Os cedwir gwartheg mewn ciwbiclau yr argymhelliad yw bod 5% yn fwy o giwbiclau nag sydd o wartheg yn y grŵp sydd i’w letya.

Rhaid i giwbiclau fod yn ddigon mawr i’r da byw sy’n cael eu lletya. Er enghraifft, mae ciwbiclau a godwyd i wartheg Friesian yn rhy fach i wartheg Holstein.

Ar y cyfan, gwartheg benywaidd a gedwir mewn ciwbiclau am fod gwrywod yn baeddu’r gwasarn wrth iddynt biso.

Lloriau a Gwasarn

Mae angen i giwbiclau gael digon o wasarn glân er mwyn i’r gwartheg fod yn gyfforddus, neu gallant ddatblygu briwiau cyswllt neu friwiau gwasgedd.

Gallai’r gwasarn amrywio, e.e. matiau rwber gyda naddion pren drostynt. Mae hefyd modd defnyddio tywod.

Er mwyn sicrhau bod y gwasarn yn cadw’n lân, dylid carthu’r tramwyfeydd (o leiaf ddwywaith y dydd yn achos tramwyfeydd heb estyll).

Iardiau Gwellt

Rhaid i fuarthau gwellt fod yn ddigon mawr er mwyn i bob anifail fedru gorwedd a symud o gwmpas yn rhydd.

Tabl 2. Gofynion gofod gwartheg bîff mewn buarthau gwellt.

Table with 4 rows: 'Live weight of the animal (kg)'; 'Bedding area (m2/pen)'; 'Area for roaming & feeding (m2/pen)'; 'Total area (m2/pen)' and columns below: '200, 2.0, 1.0, 3.0'; '300, 2.4, 1.0, 3.4'; '400, 2.6, 1.2, 3.8'; '500, 3.0, 1.2, 4.2'; '600, 3.4, 1.2, 4.6'

Lloriau Estyllog

Os cedwir gwartheg ar loriau estyllog, yna bydd eu gofynion gofod yn wahanol.

Tabl 3. Gofynion gofod gwartheg, a chafnau, sydd ar loriau estyllog. Daw’r tablau o ‘Clean beef cattle for slaughter. A guide for producers.’

Table with 4 rows: 'Live weight of the animal (kg)'; 'Area (not including troughs)(m2/head)'; 'Trough space for limited feeding (m2/head)'; 'Trough space for free feeding (m2/head)'. Columns below are as follows: '200, 1.1, 400, 100'; '300, 1.5, 500, 125'; '400, 1.8, 600, 150'; '500, 2.1, 600, 150'; '600, 2.3, 600, 150'

Pa anifeiliaid sydd yn addas ar gyfer lloriau estyllog?

Os defnyddir estyll, rhaid iddynt fod o’r maint cywir ar gyfer y da byw dan sylw. Ni ddylid rhoi mamogiaid ac ŵyn ifainc ar loriau estyllog oni bai bod gwasarn addas ychwanegol ar eu cyfer.

Ni ddylid defnyddio lloriau sy’n gyfan gwbl estyllog ar gyfer gwartheg bridio, ond gallai adeiladau sydd ag estyll mewn mannau (e.e. ciwbiclau gyda thramwyfa estyllog yn y canol) fod yn addas.

Ystyriaethau y Math o Letai

Pan yn lletya gwartheg rhaid ystyried maint yr anifail, math yr anifail, y math o wasarn, y system gynhyrchu a phrun ai bod gan yr anifail gyrn ai peidio.

graphic with text: '1. Size, 2. Type, 3. Bedding, 4. Production System, 5. Horns'

Glendid y Llety

Dylai fod gan dda byw fannau gorwedd sych a chyffyrddus, sy’n sych ac yn lân dan draed. Mae hyn yn golygu bod angen eu glanhau, a newid y gwasarn, yn rheolaidd.

Mae llawer o ffermydd sydd ddim yn tyfu grawnfwydydd, ac maen nhw wedi chwilio am ddulliau rhatach na gwasarn gwellt, e.e. ciwbiclau ac estyll.

Os nad yw’r lloriau na’r mannau gorwedd yn sych ac yn lân, bydd hyn yn destun pryder o safbwynt lles anifeiliaid, a bydd hefyd yn cynyddu nifer yr achosion o glefydau.

Clymu anifeiliaid: Clymu’r gwddf

Ychydig iawn o anifeiliaid sy’n cael eu clymu tra byddant dan do.

Nid yw clymu hychod na lloi’n gyfreithlon bellach, ac os clymir buchod mewn siediau rhaid iddynt fod yn rhydd i symud o gwmpas o leiaf unwaith y dydd er mwyn iddynt gael cyfle i ymarfer.

Pan fyddant wedi’u clymu, rhaid iddynt fedru gwastrodi’u hunain.

Lloriau

Rhaid i loriau, mewn tramwyfeydd a mannau eraill, gael eu cynnal yn dda.

Os ydynt yn rhy arw gallant niweidio traed y da byw, ac os ydynt yn rhy lyfn gallant fod yn llithrig, ac felly’n beryglus i’r da byw a’r stocmon.

image of cows feeding through slatted gate

Letya Da Byw Sesiwn 1 - Cyflwyniad i Letya Da Byw