English

Sefydlu Cnydau
Adran 1 - Ffisioleg Cnydau

Mae'r adnodd hwn yn addas i gefnogi cyrsiau Amaethyddiaeth Lefel 2.

Cynnwys

Mae’r uned hon ar sefydlu cnydau yn cynnwys:

  • Sesiwn 1 – Ffisioleg Cnydau
  • Sesiwn 2 – Strwythurau a phrosesau celloedd planhigion
  • Sesiwn 3 – Cylchoedd bywyd planhigion
  • Sesiwn 4 – Ffisioleg planhigion
  • image of green leaves against black background

    Sesiwn 1 - Ffisioleg Cnydau

    Sesiwn 1 - Ffisioleg Cnydau


    Hadau

    Mae gan hedyn bilen wydn a elwir yn ‘hadgroen’ sy’n amddiffyn yr hedyn rhag ffyngau, bacteria a phryfed. Yn yr ‘hadgroen’ ceir ‘embryo’ sy’n cynnwys y:

  • Cyneginyn – sy’n datblygu i greu rhan ddeiliog y planhigyn.
  • Cynwreiddyn - sy’n datblygu i fod yn system wreiddiau.
  • Un neu ragor o had-ddail neu gotyledonau – sy’n cynnwys cronfeydd bwyd a ddefnyddir yn y broses egino.
  • Dosbarthu Planhigion yn Seiliedig ar y Nifer o Gotyledonau

    Caiff planhigion eu dosbarthu fel naill ai monocotyledonau (un gotyledon yn yr hedyn) neu ddeugotyledonau (dwy gotyledon yn yr hedyn).

    image of a pile of green seeds

    Adeiladwaith Monocotyledonau

    Mae grawnfwydydd a hadau porfa yn fonocotyledonau (yn cynnwys un gotyledon). Mae had gwenith yn enghraifft nodweddiadol:

    diagram of monocotyledon with arrows pointing to Croen (Bran), Cotyledon, Cynwreiddyn and Cyneginyn

    Adeiladwaith Deugotyledonau

    Mae’r ffeuen lydan yn enghraifft dda o ddeugotyledon (yn cynnwys dwy gotyledon):

    diagram of dicotyledon with arrows pointing to Cotyledon (un o ddwy), Cyneginyn, and Cynwreiddyn.

    Y Gwahaniaethau Rhwng Monocotyledonau a Deugotyledonau

    Monocotyledonau Deugotyledonau
    Mae gan yr embryo un had-ddeilen
    Datblygir system wreiddiau cynradd ond yna fe’i disodlir gan system adwreiddyn
    Fel arfer, planhigion cul-ddeiliog, e.e. Granfwydydd a gweiriau
    Mae gan yr embryo ddwy had-ddeilen
    Datblygir system wreiddiau cynradd ac mae’n parhau
    Planhigion llydanddail fel arfer e.e. meillion , bresych a thatws

    Sesiwn 2 - Ffisioleg Cnydau


    Systemau Planhigion


    Ffotosynthesis, resbiradaeth, trydarthiad, trawsleoliad.

    Ffotosynthesis​

    Ffotosynthesis yw’r broses pan fydd y planhigyn yn cynhyrchu ei fwyd ei hun.

  • Mae hyn yn digwydd yn nail pob planhigyn gwyrdd.
  • Mae cloroffyl yn sylwedd gwyrdd mewn dail sy’n defnyddio egni golau i newid carbon deuocsid a dŵr mewn i glwcos ac ocsigen.
  • image of plant in soil with the sun in the background

    Croestoriad o Ddeilen

    graphic of cross section of leaf showing lower leaf surface, stomata, upper leaf surface (cuticle), Cells containing chlorophyll in tiny particles (chloroplasts), and spongy cell tissue

    Glwcos​

    Mae glwcos yn garbohydrad sy’n storio egni yn y planhigyn ac fe’i defnyddir ar gyfer tyfu a datblygu. ​

  • Caiff ocsigen ei ryddhau gan y planhigyn i’r atmosffer.​
  • Y Broses Ffotosynthesis

    Diagram showing photosynthesis process. From left to right: ‘Carbon Dioxide (From atmosphere) + Water (from soil) + Energy (From light)’ arrow with ‘Chlorophyll’ in it, pointing to ‘Glucose (Energy for growth and storage + Oxygen (Released to atmosphere)’

    Resbiradaeth​

    Resbiradaeth yw’r broses sydd i’r gwrthwyneb o ffotosynthesis.

  • Mae celloedd mewn planhigion yn cyfuno ocsigen a charbohydradau megis glwcos i ryddhau egni, carbon deuocsid a dŵr.
  • Carbohydrad + Ocsigen = Carbon deuocsid + Dŵr + Egni
  • image of leaf basking in sunlight

    Mewnlifiad Maetholion a Dŵr

    Caiff dŵr a maetholion eu cludo i’r planhigyn o’r pridd.

  • Mae hyn yn digwydd yn bennaf drwy flew’r gwreiddiau ger y blaenwreiddiau. Ceir miloedd o flaenwreiddiau mewn planhigyn.
  • image of plant roots covered in soil

    Blew Gwreiddyn ar Wreiddyn

    image of root hairs on a root

    Croestoriad o wreiddyn​

    cross section of root showing Root hairs, Root tip, Root cap, and Xylem

    Mewnlifiad Dŵr

    Mae’r planhigyn yn tynnu’r dŵr i mewn drwy broses sugno sy’n cychwyn yn y dail.

  • Wrth i ddŵr drydarthu (anweddu) o’r dail, caiff rhagor o ddŵr ei dynnu i mewn drwy diwbiau’r sylem.
  • Trydarthu yw’r term am y broses hon.
  • image of plant in soil showing roots

    Beth sy’n Effeithio ar Amsugniad Dŵr o’r Pridd?

    Caiff y gyfradd amsugno ei harafu gan:

  • Ddiffyg dŵr yn y pridd​.
  • Diffyg ocsigen yn y pridd​.
  • Crynodiad uchel o halen yn nŵr y pridd.
  • image of leafy plants in crop

    Trydarthiad​

    Mae’n rhaid i ddŵr adael y planhigyn drwy’r dail er mwyn cael y sugnedd sydd ei angen er mwyn tynnu rhagor o faeth o’r pridd. ‘Trydarthiad’ yw’r term am y broses hon.

  • Gall ddŵr yng nghelloedd y ddeilen lifo drwy’r mandyllau yn y ddeilen ac yna mae’n dianc drwy’r stomata fel anwedd.
  • graphic of cells in leaf

    Pwysigrwydd Trydarthiad​

    Mae gan y broses hon ddwy effaith fanteisiol:​

  • Mae’n symud mwynau o’r pridd​.
  • Mae’n oeri’r planhigyn​.
  • image of water droplets on a leaf

    Ffactorau sy’n Effeithio ar y Gyfradd Trydarthu​

    Y ffactorau sy’n hyrwyddo’r gyfradd drydarthu yw:​

  • Digon o ddŵr yn y pridd​.
  • Llawer o olau haul​.
  • Tymheredd uchel​.
  • Llawer o symudiad yn yr aer​.
  • image of lots of green crops with sunlight behind them

    Trawsleoliad​

    Mae’n rhaid i blanhigion gludo bwyd a dŵr yn fewnol. Gelwir hyn yn ‘Trawsleoliad’. ​

  • Er mwyn cwblhau’r tasgau hyn, mae gan y planhigyn ddwy set o diwbiau, y sylem a’r ffloem. ​
  • Mae’r ddau fel arfer yn rhedeg yn gyfochrog.
  • cross section graphic labelling xylem and phloem

    Croestoriad o Goesyn

    stem cross section diagram pointing to Xylem and Phloem, an arrow pointing towards the xylem tube with text 'Water and nutrients from the soil', and an arrow coming from Phloem tube with text 'Sugar fat and protein from the leaves'

    Pibau Ffloem

    Mae tiwbiau ffloem yn gelloedd byw sy’n cludo cynhyrchion ffotosynthesis.​

  • Mae’r tiwbiau’n cludo siwgr, braster a phrotein a gynhyrchir yn y dail i’r rhannau o’r planhigyn sy’n tyfu, megis y blaenwreiddiau a’r blaenegin.​
  • Defnyddir y bwyd ar gyfer tyfu neu caiff ei storio.​
  • Phloem tube under microscope

    Pibau Sylem​

    Mae tiwbiau’r sylem yn tynnu dŵr a mwynau o’r gwreiddiau i’r dail. ​

  • Caiff y tiwbiau yma eu creu o gelloedd marw ac mae ganddynt waliau ochr cryfion a chaled ac maent yn cynnwys lignin. ​
  • Mae hyn yn cynnal y planhigyn.​
  • graphic of xylem tube closeup

    Sesiwn 3 - Ffisioleg Cnydau


    Twf Planhigion​


    Egino, tyfiant cychwynnol y planhigyn a chyfnodau allweddol yn nhwf y planhigyn

    Egino a Thwf Cychwynnol

    Mae eginiad hadau yn cael ei ysgogi gan amodau anerobig, presenoldeb dŵr a chynhesrwydd.

  • Mae angen i’r tymheredd fod o leiaf 0 - 5°C yn achos y mwyafrif o’r cnydau tymherus gyda’r tymheredd delfrydol neu optimwm yn 20 - 25°C.
  • Mae angen i’r tymheredd fod o leiaf 8 - 10°C er mwyn i gnydau sy’n sensitif i’r oerfel, megis india-corn porthi, egino.
  • image showing 5 seeds in soil, from left to right they are increasinly grown.

    Eginiad hedyn india-corn porthi ‘ Monocotyledon’ (Ioan Rhys Williams)

    Diagram of germination of 5 foraze maize seeds of increasing growth. Diagram shows Radicle, Fruit wall splits, Plumule in coleoptile, Coleoptile, the last seed shows 'first leaves emerge from top of split coleoptile, prop roots (help support the plant), Adventitious roots and lateral roots.

    Camau Egino

  • 1. Mae’r hedyn yn chwyddo wrth iddo amsugno dŵr ac mae’r cynwreiddyn yn byrstio drwodd.​
  • 2. Mae’r cynwreiddyn yn tyfu am i lawr rhwng y gronynnau pridd, wedi ei amddiffyn gan y gwreiddgapan ​
  • 3. Mae blew’r gwreiddiau’n tyfu ar ran uchaf y cynwreiddyn a chaiff dŵr a maetholion eu hamsugno​.
  • 4. Defnyddir y cronfeydd bwyd yn y gotyledon (startsh a phrotein) fel egni gan yr ardaloedd tyfu​.
  • 5. Mae’r cyneginyn yn tyfu’n syth drwy wal y ffrwyth (caiff y man tyfu ei amddiffyn gan y coleoptil, sydd â phigyn anhyblyg a main)​.
  • 6. Mae adwreiddiau’n tyfu o waelod y cyneginyn​.
  • 7. Pan fydd y coleoptil uwchben y pridd, bydd y dail cyntaf y byrstio allan ohono.
  • Eginiad hedyn ffa ‘Deugotyledon’ (Ioan Rhys Williams)​

    Diagram of germination of bean seed, showing 5 beans of increasing growth. First seed is labelled 'Testa splits, Radicle emerges', third seed is labelled 'Hypocotyl 'elbows' out of soil, Lateral roots', fourth seed is labelled 'Plumule protected between cotyledons', and fifth seed labelled 'Growing point, Cotyledons will fall out'

    Fideo yn dangos eginiad haden ffeuen lydan​

    Cyfnodau Allweddol yn Nhwf Planhigion

    Y prif brosesau yn ystod twf planhigion yw:

  • Eginiad​
  • Sefydliad
  • Twf llystyfol​
  • Coesyn yn ymestyn​
  • Blodeuad
  • Llenwad yr hedyn​
  • Heneiddedd
  • Aeddfedrwydd
  • image of 8 seeds in soil of increasing growth until they are sprouting

    Cyfnodau yn nhwf grawnfwyd (Ioan Rhys Williams) ​

    image of 7 cereal crop seeds increasingly growing from seed to crop from left to right. Each seed is labelled respectively: Germination, Establishment, Vegetative Growth, Stem extension, Anthesis, Senescence, and Maturity

    Beth sy’n Dylanwadu ar Gyfradd Tyfu Planhigion?

    Caiff cyfradd tyfu planhigion ei ddylanwadu gan:​

  • Faint o olau’r haul mae’r planhigyn yn ei derbyn​.
  • Gallu’r planhigyn i ddal golau’r haul – ‘mynegrif arwyneb deilen’​
  • Tymheredd y pridd​.
  • Y dŵr sydd ar gael​.
  • image of grass in front of blue sky

    Sesiwn 4 - Atgynhyrchu mewn planhigion; rhywiol ac anrhywiol.

    Atgynhyrchu mewn planhigion​

    Gall planhigion atgynhyrchu drwy ddulliau rhywiol neu anrhywiol.

    image of tomatoes on vine
    image of potatoes sprouting

    Atgynhyrchu Rhywiol

    Mae atgynhyrchu rhywiol yn digwydd pan gaiff paill a gynhyrchir yn rhan wrywaidd y blodyn, y stigma, ei drosglwyddo drwy bryfed neu gyda’r gwynt i’r ofwlau (wyau) a gynhyrchir yn rhan fenywaidd y blodyn, y carpel.

  • Pan fydd y ffrwythloni wedi digwydd, mae’r planhigyn yn cynhyrchu ffrwyth a hadau sy’n cael eu gwasgaru ymhen amser ac yn egino i gynhyrchu planhigion newydd. ​
  • Dyma’n bennaf sut mae chwyn yn sefydlu mewn cnydau. ​
  • closeup of pollen on flowers

    Atgenhedlu Anrhywiol​

    Gelwir y math hwn o atgynhyrchu hefyd yn ‘atgynhyrchu llystyfol’.

  • Mae hyn yn digwydd mewn planhigion pan fyddant yn cynhyrchu planhigyn arall o’r blagur ochrol ar y coesyn neu’r gwreiddiau. ​
  • Nid oes atgynhyrchu rhywiol wedi digwydd felly nid oes unrhyw wahaniaeth rhwng cyfansoddiad genetig y planhigyn a’i fam-blanhigyn.
  • Mae’r broses pan fydd tatws had yn egino yn enghraifft o’r math hwn o eginiad.
  • image of 2 potatoes with roots growing out of them

    Manteision Atgynhyrchu Anrhywiol

    Manteision

  • Dechreuad cadarn iawn, mam-blanhigyn yn ffynhonnell dda o faetholion a dŵr.
  • Anodd eu lladd, nid yw’n hawdd dinistrio’r stôr fwyd.
  • Mae trin y tir yn gallu gwasgaru’r planhigyn drwy falu’r stôr fwyd.
  • Ni chaiff y cyfansoddiad genetig ei newid.
  • image of leafy plant

    Anfanteision Atgynhyrchu Anrhywiol

    Anfanteision

  • Caiff y planhigion newydd eu lleoli’n agos i’r fam-blanhigyn a byddant yn cystadlu am yr un bwyd a dŵr.
  • Nid yw’r planhigion yn ymledu’n bell iawn.
  • Nid oes posibilrwydd o wella genetig.
  • Caiff firysau eu trosglwyddo i’r epil.