English

Sefydlu Cnydau
Adran 3 - Paratoi a Thrin Tir ar Gyfer Plannu

Mae'r adnodd hwn yn addas i gefnogi cyrsiau Amaethyddiaeth Lefel 2.

Cynnwys

Mae’r uned hon ar baratoi a thrin tir ar gyfer plannu yn cynnwys:

  • Sesiwn 1 – Offer Trin Tir
  • Sesiwn 2 - Paratoi’r tir ar gyfer cnydau gwahanol
  • red tractor with cultivation equipment on front

    Sesiwn 1 - Offer Trin Tir

    Paratoi a Thrin Tir ar Gyfer Plannu

    Offer Troi Tir

    Mae’n rhaid i bridd fod mewn cyflwr addas er mwyn sefydlu cnwd. Prif amcanion trin pridd yw:

  • Claddu sofl (gweddillion cnydau blaenorol).
  • Lleihau cywasgu.
  • Cynhyrchu gwely hadau addas.
  • Paratoi’r pridd ar gyfer y cnwd nesaf (e.e. agor cwysi ar gyfer tatws).
  • Gwella amodau cynaeafu.
  • image of cultivation equipment shaping the soil

    Trin Tir Cynradd ac Eilradd

    Caiff y broses drin ei rhannu’n ddwy: trin cynradd a thrin eilaidd.

  • Mae trin cynradd yn torri’r pridd tra bod trin eilaidd yn gwella’r uwchbridd er mwyn cynhyrchu gronynnau pridd, caledwch a ffurf arwyneb sy’n angenrheidiol er mwyn i hadau egino a phlanhigion dyfu.
  • Defnyddir offer penodol ar gyfer gwaith trin penodol.
  • image of equipment breaking up soil

    Teclyn Trin Isbridd​

    Wrth i dractorau ac offer fynd yn ôl ac ymlaen dro ar ôl tro, gallant gynyddu dwysedd y pridd o dan yr uwchbridd. Yn ogystal, gellir creu ‘cletir’ - haenau o bridd dwys a grëir gan olwynion a dannedd yn mynd dros y pridd. Mae’r ddau beth yma’n gwaethygu draeniad ac yn llesteirio treiddiad gwreiddiau.

    subsoiler

    Teclyn Trin Isbridd

    Caiff teclyn trin isbridd ei ddefnyddio i lacio’r pridd sy’n rhy ddwfn i’w gyrraedd gyda phrosesau trin arferol. Mae gan y teclyn trin isbridd un neu fwy o ddannedd, sy’n cyrraedd dyfnder o 60cm. Gosodir adenydd llorweddol ar waelod y teclyn trin isbridd, sy’n llacio’r pridd sy’n is na’r dyfnder aredig.

  • Er mwyn llacio’r uwchbridd, gosodir pâr o ddannedd arweiniol bas, wedi eu lleoli ar ddwy ochr y prif ddant.
  • Mae trin tir isaf yn broses araf sy’n gofyn am fewnbwn pŵer uchel.
  • subsoiler

    Yr Aradr

    Gan amlaf, aredig yw’r broses gyntaf wrth baratoi’r gwely hadau. Mae’n ffordd ragorol o:

  • Wahanu gronynnau pridd.
  • Torri priddellau mawrion yn ddarnau.
  • Gwrthdroi’r uwchbridd er mwyn claddu chwyn, gweddillion cnydau ac afiechydon posibl.
  • Hwyluso treiddiad rhew i’r pridd.
  • plough

    Aradr Ystyllen

    Y teclyn mwyaf cyffredin a ddefnyddir er mwyn aredig yw’r aradr ystyllen bridd, sy’n cynnwys y darnau canlynol:

  • ‘Cwlltwr Disg’ er mwyn torri i lawr yn fertigol i’r ddaear.
  • Crib sy’n gwyro ymlaen er mwyn cynorthwyo gyda threiddiad i’r pridd.
  • ‘Ystyllod Pridd’ sy’n troi’r cwysi.
  • ‘Cynffon’ sy’n gymorth i leoli’r gwys.
  • Plât fertigol - ‘ochr y gwellt’ - er mwyn gwrthsefyll gwthiad llorweddol y gwys sy’n troi.
  • mouldboard plough

    Mathau o Aradr Ystyllen

    Ceir dau brif fath o aradr ystyllod pridd:

  • Yr un confensiynol, yr aradr ‘unffordd’.
  • A’r aradr dwyffordd.
  • Y prif wahaniaeth yw bod yr aradr ddwyffordd yn cario dwy set o ystyllod pridd o’i gymharu â’r aradr confensiynol, sy’n cario un set. Mae’r naill set o ystyllod pridd ar yr aradr ddwyffordd yn troi’r pridd i’r chwith a’r set arall yn ei droi i’r dde. Pan fydd un ochr o’r cae wedi ei chyrraedd, gellir troi’r aradr 180º a defnyddio’r set arall o ystyllod pridd fel nad oes angen troi yn ôl i’r man cychwyn yn y cae er mwyn dechrau rhediad newydd.

    Aradr Unffordd / Aradr Dwyffordd

    plough
    plough

    Aradr Ddwyffordd

    Mae manteision yr aradr ddwyffordd fel a ganlyn:

  • Nid oes angen marcio cymaint o’r cae.
  • Mae’n osgoi cywasgu’r pridd ar dalar sy’n deillio o deithio’n ormodol.
  • Mae’n cymryd llai o amser.
  • Mae’n defnyddio llai o danwydd.
  •  reversible plough

    Nodweddion Aradr Ystyllen

    Gall ystyllod pridd gynhyrchu ystod o effeithiau ar y pridd, yn ddibynnol ar eu hyd a graddau eu crymedd. Gellir newid yr effaith a gynhyrchir gan wahanol estyll drwy eu defnyddio ar gyflymderau gwahanol.

  • Lled safonol cwys yw 35cm a cheir hyd at 12 o ystyllod pridd ar un aradr. Mae modd amrywio dyfnder aredig yr aradr. Cynghorir defnyddwyr i wneud hyn er mwyn peidio â chreu cletiroedd wrth aredig flwyddyn ar ôl blwyddyn i’r un dyfnder.
  • closeup of mouldboard plough

    Aradu Dwfn

    Rhaid wrth aredig dwfn ar gyfer rhai cnydau, e.e. cnydau gwraidd a thatws, ond dylid gofalu na chodir yr isbridd sydd heb ei hindreulio lawer i’r arwyneb.

  • Ni ddylai’r dyfnder aredig fod yn fwy na dwy ran o dair o led y gwys, rhag ofn na fydd sleisen y gwys yn troi’n iawn.
  • image of soil after deep ploughing

    Trinwyr

    Ceir gwahanol fathau o drinwyr. Caiff trinwyr danheddog eu llusgo y tu ôl i’r tractor tra bod trinwyr cylchdro mwy cymhleth yn cael eu gyrru gan ‘siafft codi pŵer’ (PTO) y tractor.

  • Gellir defnyddio trinwyr fel trinwyr cynradd neu eilaidd, yn ddibynnol ar ansawdd a chyflwr y pridd mân sydd ei angen.
  • image of cultivator being attached

    Trinwyr Danheddog

    Dyma declyn danheddog a ddefnyddir yn bennaf er mwyn llacio a thorri priddellau ar dir sydd wedi ei aredig. Gellir gosod naill ai pigau anhyblyg neu bigau sbring arnynt.

  • Yn lle aredig, gellir defnyddio trinwyr â phigau caled fel trinwyr cynradd. Mae angen pasio ddwywaith dros y cae ar onglau gwahanol er mwyn ysgwyd y pridd yn ddigonol.
  • stock image of tine cultivator

    Trinwyr Pigau Sbring

    Mae pigau sbring a ddefnyddir ar dir sydd wedi ei aredig yn dirgrynu wrth i’r peiriant symud yn ei flaen, gan dorri priddellau’n dda.

  • Daw sofl a phriddellau cryfach i’r arwyneb. Mae rholeri malu ac ogau ysgafn ar gael i’w ffitio fel ychwanegiadau ar y cefn er mwyn cael gorffeniad gwastad.
  • spring tined cultivator

    Peiriant Palu (Rotavator)

    Dyma rotor llorweddol - bydd ganddo naill ai lafnau siâp L neu bigau sy’n codi pŵer o siafft PTO y tractor.

  • Maent yn cylchdroi er mwyn cynhyrchu pridd â gronynnau bras neu fân, yn ddibynnol ar gyflymder y tractor neu gyflymder cylchdroi’r injan. Cedwir at ddyfnder gweithio o 20cm gan olwyn dir neu roler malu ôl.
  • rotavator

    Ogau

    Ceir nifer o wahanol fathau o ogau, a phrif ddiben pob un ohonynt yw torri’r pridd er mwyn cael gwely hadau effeithiol.

    harrows on field

    Og Ddisg

    Mae gan y math hwn o og ddwy neu bedair echel y gellir eu haddasu, ac mae gan bob un nifer o ddisgiau siâp soser, rhwng 30 a 60cm mewn diamedr wedi eu mowntio ar ei hyd.

  • Mae’r modd y mae’r og yn gweithio ar y pridd yn dibynnu ar ongl yr echel. Pan y’u gosodir ar ongl sgwâr i gyfeiriad y symudiad, mae’r disgiau’n torri i mewn i’r pridd ac yn torri’r priddellau heb daflu na chymysgu’r pridd yn ormodol. Mae cynyddu ongl yr echel yn golygu y caiff y pridd ei lacio a’i gymysgu ragor.
  • Og Ddisg

    Caiff ogau disg eu defnyddio’n helaeth iawn fel trinwyr eilaidd er mwyn paratoi sawl math o wely hadau, ond gellir eu defnyddio fel triniwr sylfaenol ar hen dir glas cyn aredig, a hynny er mwyn galluogi’r aradr i gladdu’r dywarchen yn well neu i ddechrau dadelfennu’r sofl gwellt drwy ei gymysgu â’r pridd.

    disk harrow

    Og Ddanheddog

    Mae gan og ddanheddog bigau fertigol bychain sydd wedi eu gosod ar ffrâm (cadwyn) anhyblyg neu hyblyg, ac yn aml, caiff ei llusgo dros dir sydd wedi ei drin er mwyn gorffen torri’r pridd yn bridd mân iawn. Gellir ei defnyddio hefyd ar ôl drilio er mwyn sicrhau y caiff yr hadau eu gorchuddio, neu gellir defnyddio’r og gadwyn ar dir glas er mwyn gwaredu â phorfa farw a matiog neu wasgaru talpiau o dail ar ôl pori.

    tine harrows

    Cyfuniad Ogau Danheddog a Dril Hau

    Yn aml, caiff ogau danheddog eu tynnu y tu ôl i beiriannau eraill, e.e. triniwr neu ddril hau er mwyn gwneud dau beth ar yr un pryd.

    Og Bweredig

    Fel gyda’r rotovator, caiff yr og bweredig ei gyrru gan siafft PTO y tractor. Mae ganddi barau o ddannedd sy’n cylchdroi ar echelinau fertigol gyda setiau cyfagos o ddannedd yn cylchdroi i’r cyfeiriad arall ar gyflymderau uchel er mwyn malu’r pridd.

  • Mae hyn yn symud llawer o bridd bob tro bydd y tractor yn pasio. Mae symudiad y dannedd hefyd yn gwastatáu a chywasgu’r gwely hadau heb godi isbridd neu olion planhigion sydd wedi eu claddu.
  • closeup of power harrow

    Cyfuniad Og Bweredig a Dril Hau

    Maent fwyaf gwerthfawr ar bridd trwm wrth baratoi gwelyau hadau mân ar gyfer cnydau megis tatws a betys siwgr.

  • Defnyddir driliau hau yn aml ar y cyd â’r og bweredig er mwyn paratoi’r gwely hadau ar yr un pryd â drilio.
  • Rholeri

    Mae’r rhain yn amrywio o roleri gwastad i roleri malu a rholer Caergrawnt.

  • Mae effaith y rholer yn dibynnu ar ei bwysau, yr arwyneb sydd yn cyffwrdd â’r pridd, diamedr y rholer a chyflymder ei symudiad.
  • image of rollers on field

    Rholer Gwastad

    Defnyddir rholer gwastad ysgafn er mwyn caledu ychydig gentimetrau uchaf y pridd fel y gall hadau’r planhigion gyffwrdd â gronynnau pridd ac er mwyn i’r pridd fedru dal rhagor o leithder.

  • Defnyddir rholeri gwastad trymach er mwyn malu priddellau a thorri cramennau’r arwyneb. Ni ddylid defnyddio rholeri ar arwynebau gwlyb, yn enwedig ar bridd trwm.
  • image of flat roller

    Rholer Caergrawnt

    Mae gan y math hwn o roler arwyneb rhesog ac mae ganddo nifer o olwynion haearn bwrw trwm ar echel. Mae pob olwyn oddeutu 7cm o led ac mae ganddynt grib sydd oddeutu 4cm mewn uchder.

  • Mae’r olwynion yn symud yn annibynnol ar ei gilydd. Cânt eu defnyddio wrth baratoi gwelyau hadau er mwyn malu priddellau a chywasgu’r pridd er mwyn cael arwyneb llyfn. Maent yn malu a chywasgu yn fwy na’r rholer gwastad.
  • cambridge rollers

    Rholer Malu

    Dyma roler cawell agored sydd â rhodenni haearn syth, â bylchau rhyngddynt, ar ei arwyneb sy’n malu priddellau’n effeithiol iawn.

  • Gellir gosod rholer malu ar gefn rhai peiriannau trin eilaidd.
  • crumble rollers on exposed soil

    Sesiwn 2 - Paratoi’r Tir ar Gyfer Plannu

    Paratoi’r Tir

    Mae paratoi safle ar gyfer hau cnwd yn dibynnu ar ffactorau megis:

  • Hinsawdd
  • Tywydd
  • Cyflwr y ddaear
  • Triniaeth flaenorol
  • far away image of a tractor on exposed soil

    Pa ffactorau sy’n dylanwadu ar baratoi’r gwely hadau?

    Un o’r ffactorau mwyaf sy’n dylanwadu ar baratoi’r gwely hadau yw’r cnwd a fwriedir ei ddefnyddio.

    tractor, half on grass half on soil

    Grawnfwyd y Gaeaf

    Yn gyffredinol, mae grawnfwydydd yn perfformio’n well yn rhannau dwyreiniol y Deyrnas Unedig o ganlyniad i gynhaeaf sychach ac amodau drilio mwy hyblyg.

  • O ran y cynnyrch a’r ansawdd, caiff gwenith ei ffafrio mewn pridd trymach ac mae barlys yn gwneud ychydig yn well mewn pridd ysgafn.
  • image of winter cereals with hill in background

    Gwely Hadau ar Gyfer Gwenith

    Y bwriad y tu ôl i baratoi’r gwely hadau yw creu pridd mân (ansawdd y gwely hadau) sy’n cynnwys deunydd mân a thalpiau siâp wy. Dylai’r amodau hyn alluogi’r hadau i gael eu drilio a’u gorchuddio’n hawdd a dylai’r arwyneb aros yn arw ar ôl plannu.

    image showing field that has been prepared for wheat

    Talpiau ar yr Arwyneb

    Dyma fanteision y talpiau ar yr arwyneb:

  • Gwarchod pridd mwy siltiog rhag ffurfio arwyneb caled yn ystod gaeafau gwlyb.
  • Gwarchod gwaelod y grawnfwyd rhag effeithiau gwyntoedd oer.
  • Mae priddellau mwy yn ei gwneud yn haws i wlithod symud drwy’r pridd a difrodi hadau ac eginblanhigion.
  • lumps on surface of soil

    Proses gonfensiynol ar gyfer paratoi gwely hadau

    Y broses gonfensiynol ar gyfer paratoi’r gwely hadau yw:

    Trin cynradd:

  • Trin yr isbridd (os yw’r pridd wedi ei gywasgu).
  • Aredig.
  • Trin eilaidd:

  • Trin gyda thriniwr pigau sbring.
  • Og bŵer.
  • equipment churning up soil

    Ogedu Ysgafn

    Os yw'r amodau’n ffafriol, ychydig o waith trin sydd ei angen, h.y. trin yr arwyneb heb aredig. Mewn rhai achosion, ni fydd yn rhaid paratoi o gwbl lle gellir drilio hadau yn uniongyrchol i sofl cnwd blaenorol.

    tractor in field with equipment attached

    Grawnfwyd y Gwanwyn

    Mae gan rawnfwydydd y gwanwyn a grawnfwydydd y gaeaf yr un anghenion o ran hinsawdd a math o bridd.

  • Y prif wahaniaeth yw’r modd y caiff y gwely hadau ei drin, gan fod yn rhaid i’r pridd fod yn fanach (mân iawn os am hau porfa a meillion dan gnwd). O gofio bod y tymor tyfu’n fyr, mae hyn yn ei gwneud yn haws i sefydlu cnydau’n gynt.
  • tractor on soil with equipment attached to rear

    Cnydau Gwraidd

    Caiff cnydau gwraidd eu tyfu’n bennaf oll mewn ardaloedd âr ar hyd arfordir dwyreiniol y Deyrnas Unedig, lle mae llai o law yn caniatáu i ffermwyr gynaeafu yn hwyr yn yr hydref.

  • Fel rhywogaethau planhigion sy’n wahanol i rawnfwydydd o safbwynt ffisioleg, cânt eu defnyddio fel cnydau saib mewn cylchdroadau grawnfwydydd yn bennaf. Gellir eu tyfu mewn amrywiol fathau o bridd, ac mae gan bob un ohonynt ei fanteision a’i anfanteision.
  • image of root crop begin to come to surface from soil

    Sut y dylid hau hadau cnydau gwraidd?

    Mae gan gnydau gwraidd megis betys siwgr, swêds neu faip a moron hadau bychain sy’n rhaid eu gosod yn aml iawn mewn pelen er mwyn eu hau.

  • Yn ddelfrydol, dylai’r gwely hadau fod yn fân, gwastad, cadarn a llaeth ar gyfer y cnydau yma, a dylai ddod i gyswllt yn rhwydd gyda’r hadau er mwyn iddynt egino’n gyflym. Mae hyn yn arbennig o bwysig pan eir ati i ddrilio’n uniongyrchol a phan ddefnyddir llai o hadau nag arfer.
  • Bydd aredig da gyda chwysi unffurf, wedi eu pacio’n dda yn lleihau’r gwaith sydd ynghlwm wrth drin eilaidd yn y gwanwyn. Dylid osgoi trin yn ddwfn er mwyn cadw rhew y gaeaf ar yr arwyneb a chadw’r pridd heb ei hindreulio dan yr arwyneb.
  • Ni ddylai’r pridd gywasgu dan yr hadau fel y gall y gwreiddiau dreiddio’n rhwydd er mwyn gwneud y defnydd gorau o botensial y pridd ac fel y gall dŵr ddraenio’n rhwydd.
  • Tatws

    Yr hinsawdd ddelfrydol ar gyfer tyfu tatws yw:

  • Gwanwyn sych er mwyn paratoi’r gwely hadau’n dda.
  • Digon o heulwen a lleithder yn ystod y tymor tyfu.
  • potato crops

    Tatws

    Fel arfer, caiff tatws eu tyfu mewn gwrymiau neu welyau, felly rhaid wrth drin dwfn ond dylid ceisio osgoi codi pridd heb ei hindreulio a phriddellau i’r arwyneb. Y nod yw cynhyrchu pridd mân sy’n rhydd o briddellau a cherrig.

  • Os oes priddellau a cherrig yn y gwrym, mae hyn yn arafu’r cynaeafu gan y bydd yn rhaid gwahanu’r cerrig o’r cnwd â llaw. Yn ogystal, gall y tatws (cloron) fod yn ddi-siâp, ac fe fydd hyn yn lleihau’r cnwd y gellir ei werthu.
  • ridges in field with tractor

    Gwahanwr Cerrig

    destoner on tractor in field

    Hadau Olew

    Mae’n rhaid i rêp had olew a had llin dyfu mewn pridd a chanddo ronynnau mân er mwyn sicrhau y daw i gyswllt yn rhwydd â’r hadau bychain er mwyn iddynt egino’n gyflym, gan fod sefydlu llwyddiannus yn allweddol o bwysig os am gael cynnyrch toreithiog.

  • Mae pridd mân hefyd yn gwella effeithlonrwydd chwynladdwyr a ddefnyddir ar y pridd.
  • close up of rapeseed crop

    Hadau Olew’r Gaeaf

    Caiff rêp had olew ei hau ar ddiwedd mis Awst ac mae cadw lleithder yn ystod y cyfnod poeth a sych hwn yn hanfodol. Bydd gwely hadau cadarn yn help i gadw lleithder.

  • Dylid ceisio osgoi cywasgu’r pridd gan fod hyn yn lleihau’r cnwd drwy gyfyngu ar ddatblygiad y gwreiddiau ynghyd â mewnlifiad dŵr a’r maetholion wedi hynny.
  • Ychydig iawn o drin a geir. Yn ogystal, ni ddylai’r pridd mân gael sofl ynddo. Byddai hyn yn amharu ar y gwaith drilio.
  • tractor working the land

    Hadau Olew’r Gwanwyn

    Gellir sicrhau pridd â gronynnau mân ar gyfer hau rêp had olew neu had llin drwy aredig yn yr hydref er mwyn i rew y gaeaf fedru ymdreiddio i'r pridd.​ Dyma’r broses gonfensiynol o baratoi’r gwely hadau:

    • Trin cynradd:

  • Trin yr isbridd (os oes angen) mewn dyfnder o 45cm er mwyn osgoi cywasgu.
  • Aradr.
  • Trin eilaidd:

  • Trin yn y gwanwyn x 2.
  • Rholio (rholer Caergrawnt), bydd hyn yn caledu’r pridd er mwyn cadw lleithder ynddo.
  • equipment cultivating land